Breklenkamp, die naam roept bij weinigen een gevoel van herkenning op. Het is een ‘buurschap’, een oude Oost-Nederlandse samenwerkingsvorm van buren in een nederzetting op het platteland. Deze buurschap ligt bij het dorp Lattrop in een afgelegen streek in Noordoost Twente, een oeroud gebied van monumentale eiken, essen en beken. Er wonen boerenfamilies wier voorouders eeuwen geleden op dezelfde plek ook al de grond bewerkten.
Een kenner bij uitstek van de cultuur en natuur van de streek, de Denekampse onderwijzer Willem Hendrik Dingeldein, beschreef hoe Breklenkamp nog omstreeks 1910 moet zijn geweest. Hij sprak van het Ultima Thule – volgens de oude Grieken het verst weg gelegen land dat er bestond – waar pas in 1912 een verharde weg werd aangelegd die bij de grens in een zandweg overging.[1] Waar de markegemeenschap onder één bestuur zich gedeeltelijk in Nederland en gedeeltelijk in Duitsland bevond en waar men geen rekening hield met de grens die er dwars doorheen liep. De uitspraak ‘Noabers arm reekt aover den hoogsten toen [= omheining]’ zou je hier letterlijk kunnen nemen. Toeristen kijken vreemd op als hun wordt verteld dat de Breklenkampers de zon in Duitsland zien opkomen én ondergaan. Maar het is waar, het gebied steekt immers als een naar het noorden gerichte speerpunt in de graafschap Bentheim.
Uit het werk van tekenaars en liefhebbers van cultuurhistorie die de Nederlandse oudheden afbeeldden en documenteerden, blijkt dat Breklenkamp ook bij hen niet erg bekend was of op zijn minst moeilijk te vinden. Omstreeks het begin van de achttiende eeuw groeide de belangstelling voor het roemrijke verleden van ons land sterk en toen werden de eerste topografische atlassen of ‘woordenboeken’ samengesteld. Zo ontstond in de periode 1730-1733 uit de samenwerking van een groepje liefhebbers van oudheden en kunstenaars een belangrijke reeks tekeningen van bijzondere bouwwerken in Twente. Deze tekeningen maakten deel uit van een omvangrijk werk waarin grote delen van het land in beeld waren gebracht.[2] De tekenaar Cornelis Pronk begon ermee in de jaren 1730 en 1731, maar het hoogtepunt van het Twentse werk ontstond een jaar later. Toen maakte de Amsterdamse lakenkoper Andries Schoemaker, bevlogen amateurhistoricus, samen met Pronk en de kunstenaar Abraham de Haen een reis door Gelderland, Drenthe en Overijssel. De reis leverde een imposante hoeveelheid afbeeldingen op van onder meer buitenplaatsen en adellijke huizen.
Zowel Schoemaker als De Haen legden een tekenkabinet aan met door hen bijeengebrachte tekeningen van verschillende kunstenaars. Alleen in de zogenaamde Naem Lijst der adellijke huizen, sloten en kasteelen van De Haen komen de huizen in het drostambt Twente voor. De aantekeningen in de ‘Naem Lijst’ laten zien dat het Huis te Breckelenkamp wel bekend was, maar op kaarten soms niet nauwkeurig gelokaliseerd. Bovendien had het verschillende benamingen. Onder de naam ‘Bentinck’ tekende De Haen aan: ’tussen Niënhuis en Ootmarsen, volgens de Kaerte van Benthem; maer ik merke uit de standplaets; dat dit het huis Breklicham zal moeten zijn; ’t welke in de gemelde Kaerte niet werd uitgedrukt, gelijk dit Bentinck in tegendeel in de Overijsselsche kaerten niet aengeweezen is, zijnde dit huis een weinig ten noorden de buurschap Brecklichamp gelegen.’ Dat laatste klopt niet want het Huis ligt midden in de buurschap.Maar De Haen is er zelf ook nooit geweest, de oorspronkelijke tekening werd gemaakt door een andere kunstenaar, Abraham Meyling geheten.
In 1733 maakte de toen nog jonge Meyling voor het tekenkabinet van De Haen tientallen tekeningen van gebouwen in de graafschap Bentheim en in Noordoost Twente, onder andere van de adellijke huizen Beugelskamp, Noorddeurningen en Breckelenkamp. De tekening van het Huis te Breckelenkamp is door de Haen overgetekend. In een tweede aantekening deed hij daar verslag van in de Naem Lijst: ‘Breklikamp of Breklichave; ook door A.M. (Abraham Meyling) in ’t boven gemelde jaer (1733) uitgetekend; zie (hier)voor op Bentink.’ Ook Andries Schoemaker maakte een primitief aandoende tekening naar de afbeelding van Abraham Meyling. Deze beide tekeningen die teruggaan op dezelfde bron zijn voor ons van bijzondere betekenis want tot ver in de negentiende eeuw zijn er geen andere afbeeldingen van het Huis bekend. Onderzoek aan het gebouw in deze tijd toont aan dat de betrouwbaarheid van de tekeningen groot is. Dat kwam vooral door Pronk, onder zijn invloed was de nauwkeurigheid waarmee gewerkt werd sterk toegenomen.
Hoe afgelegen de buurschap Breklenkamp wel lag, wordt duidelijk bij het lezen van een in 1904 door Beatrix Jungman opgetekende anekdote. Beatrix was de vrouw van Nico Jungman, een tot Engelsman genaturaliseerde Nederlandse schilder van landschappen en Nederlandse volkstypes die rond 1900 werkzaam was. Tijdens een reis met haar man door Nederland schreef ze over een voorgenomen bezoek aan Breklenkamp (vertaald uit het Engels): ‘We deden ons best om vanuit Almelo naar Breklenkamp te gaan, een dorpje dichtbij de Duitse grens. Nico had allerlei wonderlijke verhalen gedroomd of gehoord over deze plaats met zijn vreemd geklede inwoners. In Almelo, waar het dichtstbijzijnde station is, kenden zelfs maar weinigen de naam, en diegenen die het vermoeden hadden die wel eens te hebben horen noemen konden ons niets over de plaats vertellen. Er was geen tram, geen stoomboot op het kanaal, geen lokale bus, en blijkbaar geen koetsier die de weg kende. We moesten ons project dus wel opgeven. Als ik de naam niet in druk op mijn kaart had gezien dan had ik de plaats beschouwd als alleen bestaand in Nico’s verbeelding.’[3]
Zelfs voor Twentenaren is de weg in deze uithoek soms niet gemakkelijk te vinden. Zo vertelt de Enschedeër Willem van Heek in Meer as ’n plezeerig leaven hoe hij op een zomeravond naar het Huis te Breckelenkamp moest maar in de haast verkeerd reed. Aan een oude boer vroeg hij de weg: ‘Oh, de Brecklenkaamp! Dan goaij honderd trad verdan en dan linksof. (…) Dan jaag ie pieprokens wiet verdan en dan rechtsof.’[4] Willem van Heek sprak de taal en met deze richtlijnen kwam hij volgens zijn zeggen precies bij het Huis uit.
Al in de vroege middeleeuwen was er in Breklenkamp een kleine gemeenschap van boeren, dat blijkt uit een vermelding onder de naam ‘Brakkinghem’ in een register van bezittingen en inkomsten van de abdij van Werden (nabij Essen). Dit zogenaamde ‘Heberegister’ werd omstreeks het jaar 950 gemaakt, maar het is heel goed mogelijk dat het afstamt van een ouder document uit ongeveer 850. Uit de inschrijving kan worden afgeleid dat drie mannen elk zeven maten rogge voor de abdij moesten opbrengen: ‘In Brakkinghem III homines communiter unus quisque VII de sigl.’[5] De abdij van Werden was gesticht door Ludger (742-809), een van de eerste missionarissen van Twente. Hij deed dat in de laatste jaren voor zijn dood, zowel met eigen middelen als met schenkingen van Karel de Grote. Ludger was een in de provincie Utrecht geboren Fries van voorname afkomst die in 793 de opdracht van Karel de Grote had gekregen om het West-Saksische gebied te kerstenen. Op 30 maart 804 werd hij gewijd tot eerste bisschop van Münster, een bisdom dat voor de geschiedenis van het Huis te Breckelenkamp van grote betekenis zou worden.
De buurschap ontwikkelde zich in grote lijnen hetzelfde als andere nederzettingen in de oostelijke zandgrondgebieden. Ergens in de middeleeuwen werden de woeste, onontgonnen gronden belangrijk voor de Breklenkampse boeren. Door de bevolkingsgroei moest er meer geproduceerd worden en daardoor veranderde het landbouwsysteem. Oorspronkelijk lieten de boeren de gronden altijd een periode rusten, maar later gingen ze ertoe over er zonder onderbreking rogge op te telen, waardoor er extra behoefte aan mest kwam. Dat betekende dat er meer vee nodig was, maar daarvoor hadden de boeren te weinig weidegronden en daarom begonnen ze met het ontginnen van de woeste gronden. De plaggen die ervan gestoken werden, werden gebruikt als mest om de kwaliteit van de roggegronden te verbeteren.
Gaandeweg werd het noodzakelijk om het gebruik van de woeste gronden beter te regelen en de informele afspraken tussen de boeren te formaliseren. Zo ontstond vermoedelijk omstreeks de dertiende eeuw in het oosten van Nederland de marke, een samenwerkingsvorm binnen een begrensd gebied dat de boeren in een buurschap gezamenlijk in eigendom hadden. Ze hadden er ieder een aantal aandelen in, de ‘waardelen’. Hoe hoger het aantal waardelen, hoe machtiger de boer. ‘Holtgerichten’ of ‘holtingen’ werden de vergaderingen van de marke genoemd. De voorzitter was de markenrichter of holtrichter, vaak de boer van een bepaald erf. In de buurschap Breklenkamp was dat het Scholtenhof waarmee we in het vervolg nog te maken zullen krijgen.
Tot ver in de negentiende eeuw hebben de marken gefunctioneerd maar door de komst van andere belanghebbenden kwamen ze onder druk te staan. De marken zouden de vooruitgang en het ontginnen van de woeste gronden in de weg staan. Uiteindelijk werden de gronden verdeeld, hoewel veel boeren zich daar lange tijd tegen verzet hebben. Ook in Breklenkamp vond de markeverdeling plaats, zij het pas in een laat stadium. De boeren daar lijken nooit helemaal afscheid te hebben kunnen nemen van deze organisatie die eeuwenlang de gemeenschappelijke gronden beheerde. Er is vandaag de dag nog steeds een vereniging met de naam ‘De Marke van Brecklenkamp’ die een stukje bosgrond en een klein gemeenschappelijk kapitaaltje beheert. Een van de doelstellingen van deze vereniging is de instandhouding van het landschap op het grondgebied van de vroegere marke.
Ook voor deze belangrijke samenwerkingsvorm speelde de grens voor de Breklenkampse boeren nauwelijks een rol. De marke Breklenkamp lag dan wel deels in Duitsland en deels in Nederland, maar uit de markeboeken blijkt dat ze onverdeeld bleef. Lange tijd was de oude grens tussen Overijssel en ‘de’ graafschap Bentheim, zoals ze hier zeggen, niet erg precies aangegeven. Een groot deel van het oosten van Twente en het hele noorden grenst aan Bentheim, maar dat laatste is niet altijd zo geweest. Vermoedelijk behoorde het westelijke deel van Bentheim, met de plaatsen Neuenhaus, Veldhuizen en Uelsen, in de middeleeuwen lange tijd bij Twente. De grens van het kerkelijk gebied van het bisdom Utrecht liep in die tijd van het zuidoosten van Drenthe recht naar het zuiden, en de bisschoppen probeerden voortdurend om hun wereldlijk gebied daaraan aan te passen. Maar uiteindelijk waren ze niet in staat Bentheim op afstand te houden en het noordelijk deel van Twente ging verloren.
Toen het aan de westzijde tegen Breklenkamp aanliggende dorpje Lage na de Vrede van Münster in 1648 de bijzondere status van vrijstaatje kreeg, werd de zaak gecompliceerd. De heer van Twickel was toen sinds kort eigenaar van Lage en hij stelde alles in het werk om de zelfstandigheid van deze plaats te handhaven. Er ontstonden problemen tussen Bentheim en Lage omdat de grens over markeringspunten liep die niet altijd even bestendig waren, zoals opvallende bomen en bosjes. Er was een nauwkeuriger vastlegging nodig en daarom werden de bijzondere grensstenen geplaatst die nu voor een deel nog te bewonderen zijn. Aan de ene zijde dragen ze het opschrift ‘Lage’ en aan de andere zijde ‘Bentheim’, want nergens mocht Lage direct aan Overijssel grenzen. Dat was een eis van de graaf van Bentheim, er moest overal tussen Overijssel en Lage een strook Bentheims land blijven van tenminste twintig Rijnlandse roeden, dat is ongeveer 75 meter. De grens tussen Bentheim en Overijssel liep dwars door de marke heen, de strook tussen Overijssel en Lage was Duits Breklenkamp.
Zoals dat nu nog steeds het geval is hadden veel boeren zowel grond in Nederland als in Duitsland. Nergens liggen dergelijke grensoverschrijdende bedrijven zo dicht bij elkaar als in Breklenkamp. Voor die boeren waren ontheffingen nodig, want anders zouden ze voortdurend bezig zijn met de invoer en uitvoer van hun eigen vee en landbouwproducten. Dat werd geregeld met het grensverdrag van Meppen uit 1824. De zogenaamde ’tractaatboeren’ kregen een uitzonderingspositie waar ze goed gebruik van wisten te maken. Het erf Maatman lag precies op de grens tussen Bentheim en Overijssel en zoals dat vaker gebeurde werd het ‘haal’ als grenspunt aangehouden. Het haal is het ijzer waaraan de ketel boven het vuur werd gehangen. Veel gevolgen had het niet, want Maatman erkende uitsluitend de landheer van Lage. Tegenwoordig is Bentheim een district van de deelstaat Niedersachsen. De ‘Herrlichkeit Lage’, zoals de officiële gemeentenaam nog steeds luidt, valt onder de ‘Samtgemeinde’ Neuenhaus. De grens tussen Bentheim en Overijssel loopt niet meer dwars door huizen maar vaak wel vlak er langs.
Hoewel dat tegenwoordig wat is afgenomen hebben de boeren dikwijls ‘noabers’ over de grens. Elke boer heeft een groep noabers, buren die door hem zijn aangezocht om het ‘noaberschop’ aan te nemen waarmee wederzijds verplichtingen worden aangegaan, zoals het dragen van de kist bij begrafenissen, hulp bij verschillende gelegenheden en bepaalde gebruiken bij huwelijk en geboorte. Tot voor kort vonden veel Duitse mannen en vrouwen hier hun levenspartner en andersom, tot in Uelsen en Neuenhaus toe. Vooral onder de protestanten was dat heel gebruikelijk. Huwelijken over en weer lijken in deze tijd minder vaak voor te komen, want de Tweede Wereldoorlog heeft onmiskenbaar tot een verwijdering geleid. Maar vroeger was het eigenlijk één volk. Het bracht twee zonen voort die blijvende wereldfaam verwierven: de schilder Johan Barthold Jongkind en de wereldreiziger Joan Nieuhof of Johan Nijhof. Jongkind werd op 3 juni 1819 geboren in Lattrop. Tegenwoordig worden hij en de Franse schilder Eugène Boudin beschouwd als de belangrijkste voorlopers van het Franse impressionisme. Een eenvoudige gedenksteen bij Jongkinds geboorteplaats aan de Frensdorferweg houdt de herinnering aan hem levend.
Joan Nieuhof werd in de zeventiende eeuw geboren in Uelsen waar zijn vader burgemeester was. Zijn hele leven reisde hij in dienst van de VOC de wereld rond en hij maakte onder meer de eerste gezantschapsreis naar Peking mee. In een schat aan notities en tekeningen legde hij zijn ervaringen vast. Na zijn dood publiceerde Joans broer Hendrik Nieuhof de in die tijd toonaangevende werken Gedenkweerdige Brasiliaense Zee- en Lant-Reise und Zee- en Lant-Reize door verscheide Gewesten van Oostindien en Het Gezantschap der Neêrlandtsche Oost-Indische Compagnie aan den Grooten Tartarischen Cham. Eerste drukken van deze reisverslagen bevinden zich in de bibliotheek van het Huis te Breckelenkamp.
Toen Dingeldein in 1949 over Breklenkamp schreef was het nog steeds een kleine gemeenschap van door het noaberschap met elkaar verbonden boeren. En ondanks de onmiskenbare invloed van de naoorlogse maatschappelijke veranderingen is dat vandaag de dag nog zo. Hoewel grote historische gebeurtenissen niet aan de streek voorbijgegaan zijn, veranderde er aan het landschap en zijn bewoners opvallend weinig en veel van de eigen volksgebruiken hielden er stand.
De klederdracht was in Breklenkamp afwijkend van alle andere in Nederland. De folklorist D.J. van der Ven deed in zijn Neerlands-Volksleven verslag van de openluchtspelen van september 1919 in het toen pas geopende Nederlands Openluchtmuseum in Arnhem: ‘daar liep stijf gearmd het echtpaar uit Breklenkamp. Deze beide bewoners van een buurtschap, waar veel is overgebleven van het patriarchale boerenleven, waar de meisjes nog spinnen en de boerendochters er een eer in stellen eigengereid linnen mee ten huwelijk te brengen, ziet nog een enkele keer de bijzonder interessante dracht, die zoozeer in Arnhem de aandacht trok. Het meest opvallend daarbij is de groote strooien hoed (…). De Breklenkamper droeg nog den driekanten pastoorssteek met opstaande randen, welke ook in het nabije Nordhorn een enkelen keer wordt gezien. (…) Het Breklenkamper echtpaar accentueerde de Twentsche groep sterk en vertelde in zijn uitheemsche kleedij, dat invloeden van Westphalen en Hannover oudtijds ook in dit achterhoekje van den Overijselschen Achterhoek ondergaan zijn’.[6] De klederdracht mag dan sinds lang verdwenen zijn, er leeft toch nog een volstrekt eigen folklore. De meeste uitingen daarvan, zoals de gebruiken bij geboorte, huwelijk en dood, zal een buitenstaander niet zo gauw opmerken. Maar iemand die gedurende de Paasdagen Breklenkamp bezoekt moet het toeschijnen alsof de tijd hier heeft stilgestaan of op zijn minst trager dan elders is verlopen.
De naam van de buurschap werd op verschillende manieren geschreven en veranderde in de loop der eeuwen. Het boek Nederlandse plaatsnamen van Gerard van Berkel en Kees Samplonius geeft aan dat de herkomst van de naam ‘Brakkinghem’ in het Heberegister is terug te voeren op ‘Brakkinga hem’, ofwel ‘woonplaats van de lieden van de persoon Brakko’. De uitgang inghem ontwikkelde zich in de loop van de tijd tot kamp, een door wallen, heggen of greppels omgeven stuk land. Vlak na de grote pestepidemie halverwege de veertiende eeuw was het nog ‘Brekinchem’, later veranderde de naam in ‘Brekenincham’, ‘Brecklenkamp’, ‘Breckelenkamp’, ‘Brekelenkamp’ of ‘Breklenkamp’. De buurschap is met zijn tijd meegegaan en heet thans ‘Breklenkamp’ maar het Huis te Breckelenkamp heeft zijn oude naam nog behouden. In het vervolg zullen we die verschillende spellingswijzen voor het Huis en de buurschap blijven gebruiken.
XXXX
Het meest volledige middeleeuwse document dat er over de Twentse boerenerven bestaat dateert van 1475. Het is het Schattingsregister van Roelof van Bevervoorde, de drost en rentmeester van Twente, waarin de door de landheer geheven schattingen werden vastgelegd. De adel was vrijgesteld van het betalen van belastingen en daarom komen de bezittingen van edellieden er niet in voor; ze waren ‘gevrijd’. Onder ‘Brekenincham’ staan tien hoeven vermeld, genaamd Broichus, Wernsing, Gozening, Alberting, Dat Groete Velt, Dat Luttike Velt, Molendyck, De Hoff, Herschoping en Nyehoff. Onder goederen van het Huis Lage staan de hoeven De Maet (Maatman), Dat Clyff en De Bucht. De Breklenkampers van deze tijd herkennen al deze namen nog wel en de meesten kunnen nog steeds de erven aanwijzen. Niet dat er aantoonbare, ver teruggaande familiebanden zijn, want tot de tijd van Napoleon kreeg een boerenfamilie vaak de naam van de hoeve. Maar wel geven deze nog steeds zo vertrouwde familienamen het gebied een bijzondere beslotenheid. Ze lijken een echo te zijn van de namen van de boeren van meer dan vijfhonderd jaar geleden.
Hoewel het dorp Lattrop overwegend katholiek is zijn veel Breklenkampers protestant. Het verhaal gaat dat de Breklenkampse boeren meegingen met de pastoor van Uelsen toen de graafschap Bentheim halverwege de zestiende eeuw overging tot het nieuwe geloof. Ook wordt wel gezegd dat de vroeger allemaal tot de parochie Ootmarsum behorende boeren hun kerk te ver weg vonden en dat ze liever naar klooster Frenswegen gingen. Toen daar in de Dertigjarige Oorlog de mis niet meer werd opgedragen zouden ze naar de parochiekerk in Nordhorn zijn uitgeweken die Luthers was geworden. Het zou waar kunnen zijn; het past wel bij de Breklenkampse volksaard.
Toch waren waarschijnlijk in de eerste helft van de zeventiende eeuw vrijwel alle boeren in het Nederlandse deel van Breklenkamp katholiek en er moet dus nog een andere verklaring zijn voor het grote aantal protestanten. Voor een deel kan die gevonden worden in de komst van Twickel in het gebied in 1642 door de verkrijging van het erf Maatman. Twickel eiste namelijk van haar pachters dat ze protestant waren. Toch moeten ook veel boeren uit overtuiging protestant zijn geworden, dat blijkt uit het Ledematenboek van de kerk van Ootmarsum waarin vanaf 1652 de lidmaten werden aangetekend. Er blijkt ook uit dat de toenmalige bewoners van het Huis te Breckelenkamp, de katholieke familie Bentinck, wel tolerant waren, want onder de lidmaten bevonden zich een aantal van hun pachters.
Voor de Eerste Wereldoorlog gingen de meeste protestantse boeren uit Breklenkamp op zondag met de koets naar de kerk in Ootmarsum en als de wegen slecht waren naar de kerk te Lage. Toen de oorlog uitbrak werd de grens afgesloten waardoor ze alleen nog naar de protestantse kerk in Ootmarsum konden waar zij tot op de huidige dag nog steeds ter kerke gaan. Katholieke en protestantse boerenfamilies verdragen elkaar goed. Bij een huwelijksinzegening, een avondwake of een andere bijzondere gelegenheid zitten katholieken en protestanten bij elkaar in de kerk en het noaberschap trekt zich niets aan van de geloofsgemeenschappen.
In elk geval vanaf halverwege de veertiende eeuw, maar mogelijk al veel eerder, was het centrum van dit in zoveel opzichten merkwaardige gebied het erf en de hoeve ‘Tyhuiss ton Brekinchem’. Zoals gebruikelijk werd ook deze naam op verschillende manieren geschreven, soms als het ‘Tyge te Brecklenkamp’, dan weer als het ‘Thyhuis’ of het ‘Tie’. Deze naam geeft aan dat het de plek was waar, tot ongeveer het begin van de dertiende eeuw, een keer per jaar in de open lucht recht werd gesproken en geschillen werden geregeld. Het perceel aan de noordkant van de oprijlaan stond vroeger bekend onder de veldnaam ’n Breenk, een naam die ook duidt op een centrale rol en ligging in de buurschap. De in documenten terug te vinden geschiedenis van deze plek begint in 1353, in dat jaar beleende de abdis van het stift Vreden een zekere Nicolaas van Metelen met het ‘erve Brekinchem ton Tyhuiss’ en het ‘erve Lubbertinck te Nortdoring’. Toen bestond er dus al een betrekking tussen deze twee erven die meer dan twee eeuwen zou voortduren. De abdij van Vreden stamt al uit de karolingische tijd. Ze werd gesticht in het jaar 839 en een nazaat van Karel de Grote is er abt geweest. Het klooster werd in de twaalfde eeuw een vrij wereldlijk stift voor adellijke dames dat onder leiding van een abdis stond. Hoe het erf te Breklenkamp, dat alleen aan adellijke lieden in leen werd gegeven, precies in het bezit is gekomen van de abdij van Vreden is niet bekend. Wellicht was het oorsponkelijk een bezitting van de abdij van Werden en heeft die het verruild. Hoe het ook zij, in 1410 kreeg de adellijke familie Moerbecke dit erf samen met het erf Lubbertinck in Noord Deurningen van het stift Vreden in leen. Anderhalve eeuw later bouwde deze familie op dit erf een edelmanswoning die in de zeventiende eeuw door de familie Bentinck werd uitgebouwd tot het Huis te Breckelenkamp.
Op oude kaarten is nog goed te zien hoe merkwaardig en op veel plaatsen ontoegankelijk het landschap was dat zich rond het Huis uitstrekte. Het Huis en de oude Breklenkampse boerenhoeven werden gebouwd op een aantal essen. Aan de westkant ligt het Dinkeldal en ten oosten begon een moeras dat bijna tot Nordhorn doorliep. Op een kaartje uit de, in 1773 door Jan Christiaan Sepp uitgegeven, Nieuwe Geographische Reise- en Zak-Atlas is het moeras een grote vlek rechts van het Huis. In 1829 maakten militaire ingenieurs onder leiding van de eerste luitenant-ingenieur W.U. Huguenin kaarten van Overijssel. De kaart van Lattrop en Breklenkamp toont een band van bouwland, lopend van Lattrop tot aan de noordelijke punt, die in die tijd nog grotendeels tot het Huis behoorde. Maar direct ten oosten van de bouwlanden begint de woeste grond. Daar is geen huis en vrijwel geen weg te zien. Nog indrukwekkender wordt het beeld als we een groter gebied bekijken, bijvoorbeeld op de kaart uit 1674 van Guillaume Sanson, geograaf van de Franse koning Lodewijk XIV. Naar het noorden toe liggen uitgestrekte moerassen, zoals de Bourtangse Heide, waardoor een nauwe corridor loopt met daar middenin Coevorden. Het was de enige weg van Twente naar Groningen en de strategische betekenis ervan komt in deze geschiedenis nog meermalen ter sprake.
Net als tijdens het bijwonen van een van de jaarlijkse Paasvuren krijgt de hedendaagse bezoeker het idee het verleden te betreden bij een wandeling in en om het Huis. Van het aan de noordzijde gelegen oudste gedeelte zijn nog sporen uit de zestiende eeuw bewaard gebleven. In de zeventiende eeuw werd er een nieuwe gevel tegen geplaatst, maar binnen onthullen details en nog aanwezige bouwelementen dat dit in de zestiende eeuw een spieker of kemenade was, een stenen torenachtig gebouw. Veel havezaten zijn uit dergelijke bouwwerken ontstaan, maar in Nederland zijn er nog maar weinig sporen van te vinden. Het spieker diende soms als opslagplaats, soms als woning en ook wel als gastenverblijf en onderkomen bij jachtpartijen van de, tot het midden van de zestiende eeuw meestal in de stad wonende, landheer. De vier muren rond dit oudste gedeelte van het Huis waren alle oorspronkelijk buitenmuren. Door de latere uitbreidingen zijn het aan de west- en zuidzijde tussenmuren geworden, maar de structuur is gelijk aan de andere twee. Bij de westmuur is de verankering tegen de balken zichtbaar. In de kelder zijn in de zuidmuur de nissen van twee voormalige kelderramen te zien, overeenkomend met de nog aanwezige kelderramen in de muren die buitenmuren gebleven zijn. In de bijlage Architectuur is de situatie in 1564 weergegeven.
De vloer van de opkamer, waar nu de bibliotheek is gehuisvest, is vervaardigd van brede eiken delen, bijeengehouden door losse veren en vastgezet met handgesmede nagels. Het houten plafond is geheel bedekt met een rijke en fascinerende beschildering van dierfiguren en grotesken. De schildering geeft de indruk zestiende-eeuws te zijn. Als dat inderdaad zo is, dan zal hij ongetwijfeld bij de bouw van het spieker of kort daarna zijn aangebracht. Om daar meer zekerheid over te krijgen werd in 2004 een dateringsonderzoek uitgevoerd. Er werden drie monsters uit de plafondbalken genomen waarvan er slechts één bruikbaar bleek te zijn: het monster afkomstig uit de balk het dichtst bij de noordelijke muur. Dat werd gedateerd op het najaar van 1630, dat is dus enkele jaren voor de eerste verbouwing van het Huis in de zeventiende eeuw. Volgens de onderzoekers wijkt de gedateerde balk af van de twee balken die niet konden worden gedateerd, zowel in dimensies als in houtstructuur.[7] Aangezien de beschilderingen de indruk geven ouder te zijn dan de zeventiende eeuw is de gedateerde balk vermoedelijk later aangebracht en beschilderd volgens het al aanwezige patroon.
Op de plek van de huidige schouw in de opkamer is duidelijk te zien hoe de beschildering door de schouwboezem aan het oog wordt onttrokken. Die schouw is dus van later datum. Aan de noordzijde van de opkamer ontbreekt een deel van de beschildering en er zijn korte afwijkende delen ingezet. De lijn die de beschildering van de balk aan de noordzijde omkadert wijkt naar binnen toe op de plaats van de ontbrekende beschildering; de schilder moet een object hebben omzeild. Deze details verraden dat hier de boezem van een schouw in het plafond moet hebben gelopen.
Boven de schouw in de grote zaal bevindt zich een zestiende-eeuwse zandstenen fries. Hij heeft vele omzwervingen gemaakt; tijdens de restauratie in de jaren 1941-1946 werd hij op een put in de zaal gevonden en later werd hij ingemetseld in de muur naast de hoofdtrap. Er zijn geen aanwijzingen dat hij ooit buiten het Huis is geweest en dat is ook niet erg waarschijnlijk. De steen is een prachtig en gaaf onderdeel van een zestiende-eeuwse schouw afkomstig uit het oudste gedeelte van het Huis. Bij de verbouwing in 1844 is hij weggebroken. De architect B. van der Wal maakte in 1941 een opmetingstekening waarop in de kelder onder de opkamer aan de noordzijde de ondermetseling van een stenen stookplaats is te zien. In een ‘Steinspeicher’ van de hof Schulte Bolling-Schenking, thans Hauling in de buurschap Heller bij Nottuln, bevindt zich een schouw uit de eerste helft van de zestiende eeuw met een fries van vergelijkbare vorm die dezelfde inkepingen heeft op de plaats waar hij op de schoorstenen rust.
In de Franse tijd gingen er veel adellijke woningen in Nederland verloren. Hoewel toen ook een deel van het Huis te Breckelenkamp werd afgebroken, is er in verhouding tot andere huizen veel bewaard gebleven, ook van de zeventiende-eeuwse uitbreidingen. De trappentoren en het poortgebouw en andere gedeelten van het Huis zijn weg. Maar het hoofdgebouw, delen van de vleugels, de wachttoren en het complete grachtensysteem zijn er nog. Deze elementen hebben, ondanks alle bij restauraties aangebrachte vernieuwingen, hun oude aanzicht niet verloren. Ze zijn niet aangetast door verbouwingen die veel nog bestaande edelmanswoningen als gevolg van smaakveranderingen hebben ondergaan.
Dit bijzondere huis is een van de Twentse havezaten die onder meer beschreven zijn door G.J. ter Kuile in zijn Geschiedkundige Aanteekeningen op de Havezathen van Twenthe en door A.J. Gevers en A.J. Mensema in De havezaten in Twente en hun bewoners. ‘Het kasteel’ zegt de plaatselijke bevolking, want het straalt onmiskenbaar oude glorie uit. En wie een tocht door Münsterland maakt zou het door zijn locatie en architectuur ook zo onder de Wasserschlösser kunnen rekenen.
Om aan de geschiedenis van het Huis en haar bewoners recht te doen moeten we meer dan gebruikelijk aandacht besteden aan de historische context. De ligging zo dicht bij de grens drukte een duidelijke stempel op de bewoners. Die hadden zonder uitzondering sterke banden met het buurland. Zo kwamen de Moerbeckes oorspronkelijk uit Steinfurt en hadden zij, behalve in Ootmarsum en Oldenzaal, ook bezittingen in Duitsland. Voor hun opvolgers, de familie Bentinck tot Breckelenkamp, stond de Spaanse koning en daarna het bisdom Münster centraal. Zij voerden in laatst van de zestiende eeuw en met onderbrekingen in de zeventiende eeuw oorlog tegen de Staten en wij hopen de lezer te kunnen overtuigen van de oprechtheid van hun beweegredenen. Ook Johan Zegers, de negentiende-eeuwse bezitter van het Huis, had Duitse en Nederlandse banden. Zegers was geboren en getogen in Lage, maakte carrière in de Franse tijd en was als bestuurder sterk betrokken bij de gebeurtenissen in Lage en de graafschap Bentheim. Hij werd bewogen door de levensstijl en de pracht van de bezittingen van oude adellijke families. De mensen die zich in de twintigste eeuw inzetten voor het Huis ging het in de eerste plaats om het behoud van het landschap en van de bijzondere Twentse cultuurhistorie. Over al deze eigenaren en bewoners en hun vaak roerige geschiedenis gaat dit boek. En natuurlijk over het Huis te Breckelenkamp zelf.